Ochrona lasu w Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach jest integralną częścią zrównoważonej gospodarki leśnej. Jej celem jest zachowanie zdrowych i odpornych drzewostanów oraz utrzymanie różnorodności biologicznej w warunkach silnej presji urbanizacyjnej i przemysłowej regionu. Dzięki ścisłej współpracy nadleśnictw RDLP w Katowicach, Zespołu Ochrony Lasu w Opolu oraz jednostek naukowych możliwe jest skutecznie monitorowanie oraz podejmowanie działań ochronnych.

W ostatnich latach lasy zarządzane przez RDLP w Katowicach stoją w obliczu szeregu wyzwań związanych ze zmianami klimatu, w tym okresami suszy, silnych wiatrów oraz coraz częściej występujących ekstremalnych zjawisk pogodowych. Równocześnie obserwuje się wzrost presji biotycznej, w tym szkodniki i choroby drzew, które w połączeniu z czynnikami stresowymi wpływają istotnie na kondycję drzewostanów. Dodatkowo obciążeniem dla lasów w naszym regionie jest presja antropogeniczna, przejawiająca się m. in. rozbudowaną infrastrukturą, w tym komunikacyjną, fragmentującą kompleksy leśne, zwiększoną ilość zanieczyszczeń, w tym odpadów oraz zagrożeniem pożarowym.

W warunkach, w jakich gospodarują nadleśnictwa RDLP w Katowicach, zachowanie lasów dla przyszłych pokoleń stanowi szczególne wyzwanie. Zmienność oraz niestabilność stanu zdrowotnego lasów wymagają bieżącego monitorowania, doskonalenia działań profilaktycznych oraz - w sytuacjach uzasadnionych - podejmowania działań ratowniczych.

Działania ochronne prowadzone są w oparciu o zasady zintegrowanej ochrony lasu, w której priorytetowo stosuje się metody biologiczne i hodowlane. Chemiczne środki ochrony wykorzystywane są wyłącznie w przypadkach uzasadnionych wynikami monitoringu i oceną ryzyka. Zakres działań obejmuje m. in. zwalczanie szkodników owadzich, ograniczanie skutków chorób grzybowych, usuwanie drzew osłabionych przez suszę i wiatr, wykonywanie cięć sanitarnych oraz realizację ochrony przeciwpożarowej. Każde działanie poprzedzone jest analizą danych i oceną skutków, aby zapewnić maksymalną efektywność przy minimalnym wpływie na środowisko. We wszystkich nadleśnictwach prowadzony jest całoroczny monitoring stanu zdrowotnego i sanitarnego lasu. Niezależnie od skali zagrożenia, prognozowanie, monitoring oraz zabiegi ochronne stanowią podstawowy zestaw czynnie wykorzystywanych narzędzi w ramach aktywnej ochrony lasu. W RDLP w Katowicach działania obejmują zarówno rozpoznanie zagrożeń, monitoring, ograniczania skutków klęsk, jak i odbudowę oraz przebudowę drzewostanów, z poszanowaniem ich funkcji przyrodniczych, ochronnych i społecznych. Lasy regionu śląskiego i beskidzkiego są dziś jednym z najbardziej doświadczonych obszarów leśnych w Polsce. 

Zagrożenia występujące w lasach RDLP w Katowicach mają zróżnicowany charakter, jednak w praktyce często oddziałują na siebie wzajemnie, potęgując negatywne skutki. Zagrożenia dla lasów dzieli się na trzy podstawowe grupy:

1. Biotyczne - m. in. szkodliwe owady, grzyby patogeniczne, ssaki roślinożerne,
2. Abiotyczne - ekstremalne zjawiska atmosferyczne, takie jak silne wiatry, śnieg, ulewne deszcze, wysokie i niskie temperatury,
3. Antropogeniczne - wywołane przez człowieka, w tym pożary, zanieczyszczenia przemysłowe, zaśmiecanie lasów.

ZAGROŻENIA BIOTYCZNE

Owady

Masowe pojawy szkodliwych owadów wywierają istotny wpływ na stabilność ekosystemów leśnych. Ze względu na rolę pełnioną w procesie osłabiania drzewostanów, szkodniki owadzie dzieli się na pierwotne i wtórne.

Wśród pierwotnych szkodników owadzich - foliofagów, główne zagrożenie dla drzewostanów iglastych stanowiły i nadal stanowią osnuja gwiaździsta (lokalnie również osnuja czerwonogłowa) oraz boreczniki z rzędu błonkówek, a z rzędu motyli przede wszystkim brudnica mniszka. Choć obecnie nie występują one na tak rozległych obszarach, jak w okresie powojennych gradacji, ich populacje są stale monitorowane, a w przypadku przekroczenia progów szkodliwości podejmowane są działania ograniczające ich liczebność. Sporadycznie w drzewostanach iglastych notuje się również zagrożenie ze strony innych gatunków motyli, takich jak strzygonia choinówka, poproch cetyniak czy barczatka sosnówka. W drzewostanach liściastych, głównie dębowych, zagrożenie stwarzają m. in. szczotecznica szarawka, zwójka zieloneczka, miernikowce (piędzik przedzimek i zimowek ogołotniak) oraz sówki z rodzaju przegibka.

Dynamika rozwoju populacji szkodników jest monitorowana poprzez odłów do pułapek feromonowych. Ograniczanie liczebności populacji szkodników wtórnych prowadzi się głównie poprzez wyznaczanie i terminowe usuwanie z lasu drzew opanowanych. Stosuje się również metody pośrednie, takie jak wabienie chrząszczy do drzew pułapkowych i chwytnych oraz utylizację zasiedlonych gałęzi. W okresach gwałtownych gradacji, gdy miąższość pozyskanego drewna posuszowego uniemożliwiała jego szybki wywóz ze strefy zagrożenia, stosowano także korowanie kłód.

Prognozowanie zagrożenia ze strony najgroźniejszych owadzich szkodników liściożernych sosny i świerka, prowadzone jest corocznie poprzez jesienne poszukiwania w ściole zimujących poczwarek i stadiów larwalnych szkodników, na ok. 2,2 tysięcy powierzchni próbnych. Gradacyjne pojawy szkodników liściożernych ogranicza się różnymi metodami mechanicznymi, biologicznymi, biotechnicznymi i chemicznymi. Metoda chemiczna z wykorzystaniem opryskowej aparatury atomizerowej zainstalowanej na samolotach i śmigłowcach jest stosowana wyłącznie w sytuacjach, gdy pozostałe sposoby nie zapewniają skutecznej ochrony drzewostanów przed gołożerami.

Istotnym elementem ograniczania liczebności szkodliwych owadów do poziomu bezpiecznego dla lasu, są prowadzone corocznie działania poprawiające warunki bytowania pożytecznej fauny, czyli zwiększanie oporu środowiska. Warunki egzystencji organizmów drapieżnych i pasożytniczych wobec szkodników owadzich - takich jak owady, płazy, gady, ptaki oraz ssaki owadożerne - poprawia się poprzez wysadzanie krzewów pyłko- i miododajnych w uprawach, remizach śródleśnych, wzdłuż dróg leśnych oraz na granicach ekotonowych pól, łąk i lasów. Kolejnym działaniem wzmagającym bioróżnorodność lasów jest pozostawianie na zrębach „wysp” starodrzewu oraz w drzewostanach pojedynczych drzew biocenotycznych, w tym dziuplastych, aż do ich naturalnej śmierci i rozkładu. Poprawie uwilgotnienia ekosystemów leśnych służą również działania z zakresu tzw. małej retencji, polegające na budowie i odtwarzaniu niewielkich zbiorników wodnych.

Za szkodniki wtórne uważa się owady żerujące w strefie kambium i w drewnie. Sosny, stanowiące trzon drzewostanów RDLP w Katowicach, zasiedlane są przez zestaw gatunków łykożernych chrząszczy, takich jak: cetyńce, smoliki, rębacze czy przypłaszczek granatek. W ostatnich latach, równolegle do obniżającej się kondycji zdrowotnej sosen, pierwszoplanową rolę odgrywa kornik ostrozębny, dotychczas gatunek niszowy, uważany za marginalny gospodarczo. Zagrożenia pojawiają się jedynie na obszarach dotkniętych szkodami abiotycznymi, takimi jak susze, wiatro- i śniegołomy, wiatrowały, okiść czy gradobicia, gdzie chrząszcze znajdują doskonałe środowisko do rozmnażania. 

Do najgroźniejszych szkodników wtórnych świerka należy zaliczyć 2 gatunki z rzędu chrząszczy: kornika drukarza i rytownika pospolitego. Zasiedlają one w pierwszej kolejności osłabione świerki, zwykle wcześniej zainfekowane przez grzyba opieńkę, stąd i warunki do gradacyjnych pojawów szkodników wtórnych były i są nadal w zaatakowanych przez opieńkę górskich świerczynach w ostatnich latach szczególnie dogodne. Cechą identyfikującą zasiedlenie świerków jest m. in. pojawienie się trocinek u nasady pnia, stąd pracowników do wyznaczania drzew „trocinkowych” określa się potocznie jako „trocinkarzy”. Ograniczanie liczebności populacji szkodników prowadzi się głównie poprzez wyznaczanie i usuwanie z lasu drzew opanowanych przez szkodniki owadzie. Populację szkodników wtórnych ogranicza się także poprzez wabienie chrząszczy do drzew pułapkowych, chwytnych i odłów do pułapek feromonowych. 

Istotnym zagrożeniem biotycznym w lasach RDLP w Katowicach są również chrabąszcze (głównie chrabąszcz majowy Melolontha melolontha oraz chrabąszcz kasztanowiec Melolontha hippocastani), których masowe pojawy obserwowane są cyklicznie w kilkuletnich okresach gradacyjnych. Szkodliwość chrabąszczy ma charakter dwufazowy i obejmuje zarówno stadium larwalne, jak i postać dorosłą. Larwy chrabąszczy, zwane pędrakami, żerują w glebie przez okres od trzech do czterech lat, uszkadzając systemy korzeniowe siewek, sadzonek oraz młodych drzew. Powoduje to osłabienie, zahamowanie wzrostu, a często również zamieranie upraw i młodników. Największe zagrożenie dotyczy borów sosnowych oraz upraw liściastych zakładanych na gruntach porolnych. Postacie dorosłe chrabąszczy, pojawiające się masowo w okresie rójki, powodują szkody poprzez żer uzupełniający na liściach drzew, głównie dębów, buków, grabów i innych gatunków liściastych. W przypadku silnych pojawów dochodzi do znacznej defoliacji, co prowadzi do osłabienia drzew, zwiększenia ich podatności na inne czynniki stresowe oraz pogorszenia ogólnej kondycji drzewostanów. W RDLP w Katowicach zagrożenie ze strony chrabąszczy objęte jest systematycznym monitoringiem, obejmującym ocenę liczebności pędraków w glebie oraz obserwację przebiegu rójek chrabąszczy. Działania ochronne prowadzone są zgodnie z zasadami zintegrowanej ochrony lasu i obejmują metody hodowlane, biologiczne oraz - w sytuacjach uzasadnionych wynikami monitoringu i oceną ryzyka - również metody chemiczne, stosowane w sposób selektywny i ograniczony przestrzennie.

Grzyby patogeniczne

Równie istotnym czynnikiem biotycznym, wpływającym na kondycję zdrowotną drzew i w efekcie na stan sanitarny lasu, są grzyby patogeniczne. Ich znaczenie wzrasta szczególnie w warunkach osłabienia drzewostanów przez czynniki stresowe, takie jak długotrwała susza, uszkodzenia mechaniczne czy zmiany warunków siedliskowych. Szczególną rolę wśród patogenów grzybowych odgrywa opieńka ciemna, będąca sprawcą choroby określanej jako opieńkowa zgnilizna korzeni. Choroba ta występuje aktualnie w większości świerczyn górskich. Opieńka wykazuje wysoką zdolność do szybkiego rozprzestrzeniania się, szczególnie w warunkach sprzyjających jej rozwojowi. Do gwałtownego wzrostu aktywności patogenu doszło m. in. w świerczynach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego po ekstremalnej suszy w sezonie letnim w 2006 roku. W takich warunkach choroba przyczyniła się do dalszego osłabienia drzew oraz przyspieszenia procesów zamierania całych fragmentów drzewostanów. Zwalczanie chorób grzybowych w lasach RDLP w Katowicach prowadzone jest przede wszystkim poprzez działania profilaktyczne i hodowlane, ukierunkowane na poprawę kondycji zdrowotnej drzewostanów oraz ich dostosowanie do warunków siedliskowych. Obejmuje to m. in. przebudowę drzewostanów monokulturowych na drzewostany o zróżnicowanym składzie gatunkowym, poprawę struktury wiekowej oraz ograniczanie czynników stresowych sprzyjających rozwojowi patogenów. W przypadku wystąpienia ognisk chorobowych podejmowane są również działania sanitarne, polegające na usuwaniu drzew silnie porażonych, co pozwala na ograniczenie dalszego rozprzestrzeniania się patogenów. Wszystkie działania realizowane są w oparciu o wyniki monitoringu oraz ocenę ryzyka, z zachowaniem zasad zintegrowanej ochrony lasu i minimalizacją ingerencji w środowisko

Zwierzyna

Istotnym czynnikiem biotycznym, wpływającym negatywnie na stan upraw, młodników oraz jakość hodowlaną drzewostanów, są duże ssaki roślinożerne, w szczególności jelenie, sarny, a lokalnie również daniele i łosie, określane potocznie jako zwierzyna płowa. Szkody powodowane przez zwierzynę mają charakter długofalowy i dotyczą przede wszystkim młodych faz rozwojowych lasu. Do najczęściej występujących form uszkodzeń należą: zgryzanie pędów, wydeptywanie, obijanie porożem młodych drzewek (czemchanie) oraz spałowanie, polegające na zdzieraniu przez zwierzynę płatów kory wraz z łykiem. Szczególnie narażone są gatunki liściaste o wysokiej wartości przyrodniczej i hodowlanej, a także modrzew i jodła. Preferencyjne żerowanie zwierzyny na tych gatunkach utrudnia osiąganie prawidłowego składu gatunkowego oraz pożądanej jakości hodowlanej nowych nasadzeń. W ostatnim dziesięcioleciu rozmiar szkód powodowanych przez duże ssaki roślinożerne utrzymywał się na zbliżonym poziomie. Jednocześnie w ostatnich latach pojawił się nowy rodzaj zagrożeń w postaci podtopień terenów leśnych powodowanych przez bobry, które lokalnie wpływają na warunki siedliskowe oraz stan sanitarny drzewostanów.

Wysokie stany liczebne zwierzyny płowej wymuszają coroczne prowadzenie działań ochronnych w uprawach i młodnikach. Obejmują one m. in. grodzenie powierzchni, mechaniczne oraz chemiczne zabezpieczanie sadzonek przed zgryzaniem i spałowaniem, z wykorzystaniem różnego rodzaju osłon i repelentów. Systematyczny wzrost kosztów tych działań skłania do poszukiwania i wdrażania rozwiązań alternatywnych. Za podstawowe uznaje się egzekwowanie realizacji rocznych planów łowieckich oraz prowadzenie rzetelnej inwentaryzacji stanów zwierzyny. Równolegle podejmowane są działania z zakresu zagospodarowania łowisk, obejmujące m. in. wykładanie drzew zgryzowych, utrzymywanie łąk śródleśnych, poletek łowieckich i zgryzowych, zakładanie paśników i lizawek, tworzenie wodopojów - często z możliwością ich wykorzystania do celów przeciwpożarowych - a także zakładanie pasów drzew i krzewów chętnie zgryzanych przez zwierzynę, co pozwala na ograniczenie presji na uprawy leśne.

ZAGROŻENIA ABIOTYCZNE

Susza 

Najgroźniejsze zjawiska łączące wiele synergicznie działających czynników sprawczych, to klęska rozpadu borów sosnowych, rosnących dotychczas w dogodnych warunkach na żyznych i zasobnych w wodę glebach oraz ustępowanie świerka w Beskidach. 

Proces zamierania drzewostanów sosnowych aktywował się po 2015 roku, kiedy odnotowano wielkoobszarowe i długotrwałe zjawisko suszy. Ówczesny sezon wegetacyjny, pozbawiony opadów przy odnotowywanych jednocześnie temperaturach powietrza powyżej 30^oC, zmienił oblicze borów sosnowych. Analogicznie jak w przypadku drzewostanów świerkowych, negatywny wpływ czynników meteorologicznych przełożył się na obniżenie naturalnej odporności sosen i presję szkodników owadzich, z kornikiem ostrozębnym na czele. Etiologia występowania tego owada jest widoczna daleko później aniżeli opadłe trocinki u podnóża opanowanych przez kornika drukarza świerków. Niemal równolegle, równie intensywnie osłabione drzewostany sosnowe poddają się porażeniu przez jemiołę rozpierzchłą, której zasięg obejmuje już ponad 12 tys. ha. Podobnie jak występowanie kornika ostrozębnego, początkowe stadia rozwojowe jemioły są niemal niewidoczne ze względu na cykl rozwojowy półpasożyta i jego fizjologię. Zasadniczym utrudnieniem w ograniczaniu zasięgu jej występowania ma ornitochoria, czyli sposób jej rozsiewania przez ptaki. Obszar zasięgu zagrożenia drzewostanów sosnowych systematycznie się zwiększa, przez co aktualnie stanowi on istotnie większe wyzwanie od rozpadu beskidzkich świerczyn. Wielkopowierzchniowe zręby sanitarne, zagospodarowanie powierzchni oraz jej dalsza ochrona to zasadnicze priorytety działania.

Od ponad 30 lat w RDLP w Katowicach trwa przebudowa sztucznych, niedostosowanych do warunków siedliskowych drzewostanów świerkowych. Słabość świerków ujawniła się w szczególności, gdy w latach 2003-2004 i 2006-2007 niekorzystne warunki pogodowe (susza) oraz naturalne w tych okolicznościach, szkody od owadów i grzybów, spowodowały wielkopowierzchniową klęskę, która dotknęła nadleśnictwa Beskidu Śląskiego i Żywieckiego. Jej początku należy upatrywać w obciążeniach historycznych. „Nienaturalna przeszłość” drzewostanów świerkowych kładła się cieniem na tych lasach. Monolity świerkowe założone w XIX w. na niewłaściwych siedliskach z czasem musiały wyginąć.

W Beskidzie Śląskim i Żywieckim przebudowano ponad 10 tys. ha rozpadających się monokultur świerkowych, nie dopuszczając do takich rozmiarów klęski, jak to miało miejsce w Górach Izerskich w latach 70. i 80. ub. wieku, Lesie Bawarskim, na Szumawie czy w Górach Harz. Kolejną odsłoną zjawiska był gwałtowny w latach 2015-2016 proces zamierania świerka na terenie Gór Opawskich. Dziś, ogromne połacie Biskupiej Kopy są już pokryte nowym pokoleniem lasu. Skala zjawiska jest wielokrotnie mniejsza, jednak pozostające na stokach drzewostany świerkowe nieprzerwanie wymagają uwagi. Proces ich rozpadu należy możliwie wydłużyć, aby zabezpieczyć ich funkcje glebo- i wodochronne, poprawnie przebudować gatunkami cienioznośnymi, które do prawidłowego wzrostu i rozwoju potrzebują osłony górnej. Jako równie ważne, należy uwzględnić funkcje krajobrazowe i przyrodnicze, wynikające z wyznaczonych obszarów chronionych, w tym Natury 2000 w szczególności.