Hodowla Lasu

Pod pojęciem hodowli lasu kryje się całokształt prac związanych z zachowaniem istniejących i kształtowaniem nowych ekosystemów leśnych. Równocześnie, hodowla lasu ma za zadanie utrzymanie i powiększanie powierzchni lasów, przy jednoczesnym kształtowaniu ich trwałości, odporności i stabilności. Wszelkie działania prowadzone w lasach zmierzają do zachowania i wzbogacania różnorodności biologicznej. Ramowe wytyczne określające w jaki sposób wielofunkcyjna i zrównoważona gospodarka leśna łączy społeczne, przyrodnicze i ekonomiczne funkcje lasu, zapewniając trwałość i stabilność lasu w zmieniających się uwarunkowaniach przyrodniczych i społecznych, opisane zostały w "Zasadach hodowli lasu" (wprowadzonych Zarządzeniem Nr 108 Dyrektora Generalnego LP z dnia 5 grudnia 2023 r.).

Wykorzystując doświadczenia pokoleń leśników i osiągnięcia współczesnej nauki leśnej wypracowano na przestrzeni lat sposoby postępowania hodowlanego w poszczególnych fazach rozwojowych lasu. Po osiągnięciu dojrzałości biologicznej drzewostany podlegają wycince, a powierzchnia jest odnawiana w sposób naturalny lub z sadzenia.

W sprzyjających warunkach, w latach urodzaju nasion, odnowienie naturalne pojawia się samorzutnie. Nie każda powierzchnia może być jednak odnowiona w ten sposób. Tam, gdzie jest brak możliwości uzyskania odnowienia naturalnego, leśnik sięga po sadzonki wyhodowane w szkółkach i odnawia las w sposób odnowienia z sadzenia.

Przemysłowe zanieczyszczenia atmosfery - pyły i gazy, a także odkształcenia powierzchni ziemi spowodowane przez górnictwo, powodują obniżenie naturalnej odporności drzewostanów, co szczególnie wyraźnie widać na Śląsku. Aby zredukować negatywny wpływ przemysłu na lasy, wykorzystuje się w składach upraw mniej wrażliwe na emisje gatunki liściaste, wysadzając je na gruntach leśnych w ramach przebudowy drzewostanów.

Z biegiem lat odnowione powierzchnie przechodzą kolejne fazy rozwojowe lasu: uprawę, młodnik, tyczkowinę, żerdziowinę, drągowinę, drzewostan dojrzewający i dojrzały. Na każdym etapie rozwoju stosuje się odmienne zabiegi pielęgnacyjne, a ich dobór i intensywność zależą od aktualnych potrzeb.

Wykaszanie chwastów na uprawach leśnych przeprowadza się w ramach pielęgnacji gleby. Zapewnienie prawidłowego rozwoju poprzez usuwanie drzewek obumarłych i chorych oraz wycinanie zbędnych gatunków domieszkowych i osobników wadliwych realizowane jest za pomocą czyszczeń wczesnych i późnych. Średnioroczny zakres wybranych prac z zakresu zagospodarowania lasu prowadzonych na terenie RDLP w Katowicach przedstawiono poniżej:

Nasiennictwo i selekcja

Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach prowadzi gospodarkę nasienną zgodnie z obowiązującymi przepisami. Podstawowe akty prawne w tym zakresie to:

1. Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o leśnym materiale rozmnożeniowym (t.j. Dz.U. 2019 poz. 1097);
2. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 29 lipca 2015 r. w sprawie wykazu, obszarów i map regionów pochodzenia leśnego materiału rozmnożeniowego (Dz.U. 2015 poz. 1425);
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 29 lipca 2015 r. w sprawie wykorzystywania leśnego materiału rozmnożeniowego poza regionem jego pochodzenia (Dz.U. 2015 poz. 1328).

Nasiona podstawowych gatunków lasotwórczych oraz domieszkowych objętych Ustawą pozyskuje się z wybranej bazy nasiennej, którą tworzą Wyłączone Drzewostany Nasienne (WDN), Gospodarcze Drzewostany Nasienne (GDN), plantacje nasienne (PN), plantacyjne uprawy nasienne (PUN), źródła nasion (ŹN) oraz drzewa mateczne (DM).

Uznana baza nasienna w nadleśnictwach RDLP w Katowicach na dzień 31.12.2025 r. stanowi:

1. Wyłączone Drzewostany Nasienne (WDN) - 86 obiektów o łącznej powierzchni 893,45 ha;
   
2. Gospodarcze Drzewostany Nasienne (GDN) - 1147 obiektów o łącznej powierzchni 12 062,15 ha, z czego:
   a. So - 715 obiektów o łącznej powierzchni 7480,98 ha (62%),
   b. Dbs - 109 obiektów o łącznej powierzchni 1314,90 ha (11%),
   c. Bk - 107 obiektów o łącznej powierzchni 1133,72 ha (9%);
   
3. Drzewostany Zachowawcze (DRZEW IN) - 56 obiektów o łącznej powierzchni 690,33 ha;
   
4. Plantacje nasienne (PN) - 10 obiektów o łącznej powierzchni 70,74 ha, z czego:
   a. So - 1 obiekt, o pow. 6,25 ha (Nadleśnictwo Brzeg),
   b. Md - 4 obiekty, o łącznej pow. 30,18 ha (Nadleśnictwo Chrzanów, Rudy Raciborskie, Świerklaniec, Złoty Potok),
   c. Lp - 1 obiekt, o pow. 5,45 ha (Nadleśnictwo Opole),
   d. Dbb - 1 obiekt, o pow. 7,15 ha (Nadleśnictwo Namysłów),
   e. Brz - 1 obiekt, o pow. 8,28 ha (Nadleśnictwo Rudziniec),
   f. Bk - 2 obiekty, o pow. 13,43 ha (Nadleśnictwo Kobiór);
    
5. Plantacyjne Uprawy Nasienne (PUN) - 6 obiektów o łącznej pow. 30,13 ha, z czego:
   a. Czr.P - 2 obiekty, o łącznej pow. 7,59 ha (Nadleśnictwo Rudy Raciborskie, Kędzierzyn),
   b. Dbb - 1 obiekt, o pow. 5,18 ha (Nadleśnictwo Kłobuck),
   c. Md - 1 obiekt, o pow. 4 ha (Nadleśnictwo Złoty Potok),
   d. So.c  - 1 obiekt, o pow. 8,08 ha (Nadleśnictwo Kłobuck),
   e. Św - 1 obiekt, o pow. 5,28 ha (Nadleśnictwo Kłobuck);
    
6. Drzewa mateczne (DM) - 598 szt.;
   
7. Źródła nasion (ZN) - 142 obiekty, w tym: 
   - Jw. (33 obiekty), Lp (29), Gb (17), Kl (14), Czr.pt (12),Js (10), Dg (6), Db.c (6), Wz.s (3), Ak (3), Lp.s (2), Bst (2), So.c (1), Ol.s (1), Kt (1), Jrz.b (1), Brz.o (1);
    
8. Uprawy pochodne (UP), czyli uprawy wyhodowane z nasion pozyskanych w WDN, bądź PN i PUN: 
   a. 2548,83 ha w 180 blokach i 2160,45 ha upraw rozproszonych,
   b. w 2025 roku zostało założonych 154,24 ha upraw w Blokach Upraw Pochodnych i 16,28 ha w uprawach rozproszonych;
   
9. Uprawy Zachowawcze - 126 obiektów o łącznej pow. 405,95 ha.
   

Jednym z celów gospodarki nasiennej prowadzonej w Lasach Państwowych jest zachowanie najlepszych populacji poprzez ich odnawianie. Corocznie przybywa tzw. upraw pochodnych, czyli upraw na których wysadzane są sadzonki pochodzące z nasion z Wyłączonych Drzewostanów Nasiennych, Plantacji Nasiennych oraz Plantacyjnych Upraw Nasiennych. W mniejszym zakresie zakładane są również tzw. uprawy zachowawcze, które są pokoleniem potomnym po Drzewostanach Zachowawczych.

Każda jednostka RDLP w Katowicach co 5 lat objęta jest kontrolą przeprowadzaną przez pracowników Biura Nasiennictwa Leśnego.

Szkółkarstwo

Produkcja sadzonek drzew leśnych i krzewów prowadzona jest w szkółkach leśnych, działających w strukturach organizacyjnych poszczególnych Nadleśnictw. W 2025 roku szkółki zlokalizowane były w 17 nadleśnictwach tutejszej RDLP. 

Od 2016 roku został wprowadzony do realizacji Program Rozwoju Szkółkarstwa w Lasach Państwowych na lata 2016-2025.

Główne założenia powyższego Programu to m.in.:

● Samowystarczalność w obszarze działania RDLP;

● Optymalne zbilansowanie potrzeb i wielkości produkcji w ramach RDLP, przy założeniu, że nadleśnictwa zaopatrują się generalnie w sadzonki w szkółkach z terenu naszej RDLP;

● Wielkość produkcji powinna wynikać z potrzeb własnych oraz z podpisanych wieloletnich umów na sadzonki, korygowanych corocznymi zamówieniami;

● Wykorzystanie istniejących rezerw produkcyjnych szkółek kontenerowych i najlepiej wyposażonych w infrastrukturę i sprzęt szkółkarski zespolonych szkółek gruntowych.

Powierzchnia produkcyjna szkółek leśnych na dzień 31.12.2025 roku wynosiła niespełna 64 ha, w tym:

● szkółki polowe - 11 obiektów (40%) - powierzchnia produkcyjna ok. 52 ha (81% ogólnej powierzchni produkcyjnej),

● szkółki tunelowe - 10 obiektów (35%) - powierzchnia produkcyjna ok. 2,3 ha (4% ogólnej powierzchni produkcyjnej),

● szkółki kontenerowe - 6 obiektów + 1 moduł (25%) - powierzchnia produkcyjna ok. 9,6 ha (15% ogólnej powierzchni produkcyjnej).

Z uwagi na zmiany jakie się dokonały i wciąż dokonują, zarówno w szkółkarstwie leśnym, jak i hodowli lasu, liczba szkółek i jednocześnie  powierzchnia produkcyjna w RDLP w Katowicach od kilku lat systematycznie ulega zmniejszeniu. Przeważający jeszcze 20-30 lat temu model produkcji oparty na małych, rozdrobnionych szkółkach, ulokowanych często w kilku leśnictwach danego Nadleśnictwa, został wyparty przez nowoczesne, dobrze wyposażone w maszyny i infrastrukturę szkółki, których moce produkcyjne pozwalają na zaspokojenie zapotrzebowania na materiał sadzeniowy, nie tylko na potrzeby własne jednostki, ale i innych nadleśnictw. Tym samym odstąpiono od zasady, że każde nadleśnictwo powinno posiadać własną szkółkę. Jednocześnie zwiększa się udział odnowień naturalnych i sukcesji, co skutkuje zmniejszeniem wielkości produkcji na szkółkach.

RDLP w Katowicach wiedzie prym w Lasach Państwowych w produkcji sadzonek kontenerowych. Sześć nadleśnictw posiada szkółki kontenerowe: Bielsko, Gidle, Kobiór, Rudy Raciborskie, Ustroń i Wisła, moduł kontenerowy znajduje się w Nadleśnictwie Brynek.

W 2025 roku produkcja sadzonek wyniosła 36,31 mln sztuk. Gatunki iglaste (22,8 mln) stanowiły 63% całkowitej produkcji sadzonek. Przewaga produkcji gatunków iglastych nad liściastymi utrzymuje się na podobnym poziomie na przestrzeni ostatnich kilku lat. Produkcja sadzonek na tym poziomie, przy stale rosnącym udziale samosiewów i odnowień naturalnych, zapewnia w 100% samowystarczalność Dyrekcji w zakresie produkcji materiału sadzeniowego.

Najwięcej sadzonek wyprodukowały szkółki gruntowe - 43% (15,73 mln szt.), natomiast 33% (12,07 mln szt.) pochodziła ze szkółek kontenerowych, a 24% (8,5 mln szt.) ze szkółek tunelowych. Największym producentem jest szkółka kontenerowa w Rudach Raciborskich.

Poza głównymi gatunkami lasotwórczymi, szkółki leśne RDLP w Katowicach hodują całą gamę drzew biocenotycznych i domieszkowych, takich jak grab pospolity, wiąz szypułkowy, jabłoń dzika, grusza pospolita, jarząb pospolity, czereśnia ptasia, śliwa ałycza oraz krzewów - bez koralowy, bez czarny, dereń jadalny, dereń świdwa, głogi, jałowiec zachodni, kalina hordowina, kalina koralowa, karagana syberyjska, kruszyna, ligustr, lilak, leszczyna, pigwowiec japoński, pęcherznica kalinolistna, porzeczka czarna, rokitnik, róża dzika, róża fałdzistolistna, szakłak, śliwa tarnina, trzmielina pospolita, trzemielina brodawkowata.