Data publikacji: 21-02-2007

1. Wprowadzenie

Rozwijające się na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku przemysł i energetyka, powodowały wzrost poziomu zanieczyszczeń przemysłowych w atmosferze, glebie i wodzie, co z kolei zakłócało funkcjonowanie ekosystemów leśnych. Uruchomione w uszkodzonych drzewostanach procesy chorobowe czyniły je podatnymi na ataki szkodliwych owadów i grzybów, co często kończyło się śmiercią drzew i drzewostanów.
Leśnicy stanęli przed problemem opracowania metod hodowli i ochrony lasu, pozwalających na prowadzenie gospodarki leśnej także w środowisku zmienionym przez imisje przemysłowe. Wypracowano koncepcję stopniowej przebudowy uszkodzonych przez przemysł drzewostanów, polegającą na zamianie wrażliwych na emisje drzewostanów iglastych na bardziej odporne drzewostany mieszane, ze zwiększonym udziałem gatunków liściastych.  Prowadzona, od lat 60-tych, przebudowa drzewostanów a także zmniejszenie się w latach 90-tych ładunku zanieczyszczeń docierających do lasu, spowodowały ogólną poprawę kondycji zdrowotnej lasów, w tym także w nadleśnictwach leżących w strefie najsilniejszych uszkodzeń przemysłowych.

2. Presja czynników abiotycznych

Najważniejszy dawniej czynnik stresowy, imisje przemysłowe, stracił w ostatnim okresie na znaczeniu, a na obecny stan sanitarny i zdrowotny lasu coraz częściej istotny wpływ mają czynniki klimatyczne, takie jak susze, powodzie i huragany.
Dotkliwa susza lat 1992-1994 spowodowała, prócz wielu pożarów, także drastyczne obniżenie się kondycji zdrowotnej drzew, szczególnie świerka, gatunku najbardziej wrażliwego na niedostatek wody. W kolejnych latach sytuacja zdrowotna lasów górnośląskich stopniowo poprawiała się. Lokalnie występowały groźne dla lasu zjawiska atmosferyczne, takie jak huraganowe wiatry, ulewne deszcze, mróz, okiść, grad czy gołoledź. Lipcowa powódź 1997 roku okazała się bardzo groźnym czynnikiem modyfikującym warunki egzystencji drzew na znacznych obszarach. Uruchomiła ona w wielu drzewostanach liściastych procesy chorobowe prowadzące do zamierania drzew. Najostrzej zjawisko to dotknęło lasy w dolinie Odry, gdzie przez następnych kilka lat intensywnie wydzielał się posusz liściasty.
Kolejne susze lat 1998-1999, 2003-2004 i 2006 spowodowały silny regres zdrowotny świerka i konieczność wzmożonych cięć sanitarnych, szczególnie w świerczynach beskidzkich.
Huraganowe wiatry na niżu i wiatry halne w górach stały się w ostatnim okresie szczególnie istotnym czynnikiem pogarszającym sytuację sanitarną drzewostanów w wielu nadleśnictwach.
W sierpniu 2003 roku nad lasami Nadleśnictw Strzelce Opolskie, Zawadzkie i Lubliniec oraz w mniejszej skali nad lasami kilku sąsiednich nadleśnictw, przeszła niszczycielska trąba powietrzna, w wyniku czego wywróceniu bądź połamaniu uległo około 200 tys. m3 drewna.
Znacznie groźniejszy w skutkach kataklizm dotknął śląskie lasy w dniu 19 listopada 2004 roku, kiedy to wywróceniu bądź złamaniu uległy drzewa    o masie ponad 710 tys. m3 a szkody            o charakterze powierzchniowym objęły ponad 850 ha lasu, głównie w 3 nadleśnictwach górskich (Ujsoły, Węgierska Górka i Wisła) oraz w 6 nadleśnictwach niżowych (Kobiór, Lubliniec, Koszęcin, Chrzanów, Rudy Raciborskie i Rybnik). Usuwanie skutków tego huraganu zakończono w 2005 roku. Głównie za sprawą wywrotów i złomów uprzątnięto w 2005 roku największą dotychczas w skali RDLP  w Katowicach masę 1550 tys. m3 drewna o charakterze sanitarnym, z czego               w drzewostanach świerkowych uprzątnięto - 722,4 tys. m3, w tym posuszu – 333 tys. m3 oraz wywroty i złomy – 389,4 tys. m3, zaś w drzewostanach sosnowych - 727,7 tys. m3, w tym posuszu – 82,3 tyś. m3 oraz wywroty i złomy – 645,4 tyś. m3.

Wiatrowały świerkowe (N-ctwo Wisła)

Rok 2006 zapisał się trwającą wiele tygodni letnią suszą połączoną z wysokimi temperaturami. Pełne i terminowe porządkowanie w pierwszej połowie 2006 roku powierzchni uszkodzonych grudniowymi i styczniowymi wiatro i śniegołomami o masie ca 180 tys. m3, ograniczało do minimum rozród szkodników wtórnych a stan sanitarny lasów RDLP Katowice mierzony ilością posuszu pozostającego do usunięcia, oceniano w czerwcu jako na ogół dobry i bardzo dobry. Wywołany letnią suszą dotkliwy stres hydro-termiczny wpłynął jednak bardzo niekorzystnie na stan zdrowotny drzew.  Najbardziej ucierpiały świerczyny górskie, szczególnie w Beskidzie Śląskim i Żywieckim, gdzie doszło do ponownego uaktywnienia się choroby opieńkowej. Opieńka należy do tych czynników biotycznych, które bardzo dynamicznie reagują na wszelkie zdrowotne perturbacje drzew a w przypadku świerka silnie zredukowane wrażliwe na brak wody systemy korzeniowe są tak szybko opanowywane przez tego patogena, że do śmierci drzew dochodzi często nawet bez udziału szkodników wtórnych. Obserwowano także zamieranie świerków bez udziału opieńki i szkodników wtórnych, co było skutkiem suszy fizjologicznej.
W związku z tym, że sytuacja zdrowotna świerczyn górskich uległa w lipcu 2006 roku tak dramatycznemu pogorszeniu, nadleśnictwa beskidzkie zmuszone zostały do uruchomienia nadzwyczajnych działań ratowniczych, by ograniczyć obserwowany równolegle w wielu drzewostanach gradacyjny rozród najgroźniejszego szkodnika wtórnego świerka, odpowiedzialnego za dobijanie osłabionych drzew - kornika drukarza. Zwrócono się o pomoc do nadleśnictw nizinnych, które skierowały do nadleśnictw beskidzkich pracowników do wyznaczania i usuwania z lasu wydzielającego się posuszu czynnego. Zatrudniono dodatkowe Zakłady Usług Leśnych do zrywki i wywozu zasiedlonego drewna.  Zwiększono liczbę pułapek feromonowych do odłowu korników, obejmując monitoringiem także sąsiadujące z Lasami Państwowymi lasy prywatne. Zachęcano różnymi metodami właścicieli lasów do niezwłocznego usuwania posuszu kornikowego.
Podsumowując cały 2006 rok, usunięto w nim, głównie z powodu klęskowej letniej suszy - 901,8  tys. m3 drewna posuszowego, co było rekordową masą posuszu w skali RDLP  w Katowicach, z czego w drzewostanach świerkowych – 761 tys. m3, zaś w drzewostanach sosnowych – 103 tys. m3. Wywroty i złomy stanowiły w 2006 roku znacznie mniejszy problem. Usunięto ich  447 tys. m3, w tym 128 tys. m3 wywrotów świerkowych i 269 tys. m3 wywrotów sosnowych. Łącznie w 2006 roku w cięciach sanitarnych usunięto 1348,8 tys. m3 drewna.
W nocy z 18 na 19 stycznia 2007 roku nad Polską południowo-zachodnią przeszedł kolejny niszczycielski huragan o nazwie Cyryl. Poczynił on znaczne szkody na całym obszarze RDLP w Katowicach. Masę złomów i wywrotów oszacowano na około 450 tys. m3. Największy rozmiar szkód odnotowano w N-ctwach: Kobiór, Ujsoły, Namysłów, Kup, Węgierska Górka, Opole, Olesno, Tułowice i Rybnik.

Wiatrołomy świekowe (N-ctwo Wisła)

3. Presja czynników biotycznych.

Spośród czynników biotycznych, wpływających w sposób szczególny na kondycję zdrowotną drzew i w efekcie na stan sanitarny lasu, za najważniejszy uznać należy patogenicznego grzyba - opieńkę ciemną. Powodowana przez nią choroba opieńkowa obejmuje aktualnie swoim zasięgiem większość świerczyn górskich.

Pniak świerkowy z objawami zainfekowania przez opieńkę ciemną

W drzewostanach niżowych presja grzybów chorobotwórczych, infekujących systemy korzeniowe sosen, głównie korzeniowca wieloletniego, coraz skuteczniej ograniczana jest poprzez profilaktyczne szczepienie pni po ściętych drzewach biopreparatami, zawierającymi grzyby antagonistyczne wobec huby korzeni.
Inny czynnik biotyczny zagrażający trwałości lasów to owadzie szkodniki leśne, dzielone umownie na dwie podstawowe grupy; szkodniki pierwotne (liściożerne) i szkodniki wtórne (kambiofagiczne i ksylofagiczne).
Podstawowym sposobem na ograniczanie presji szkodników wtórnych, dobijających drzewa poprzez zakładanie żerowisk w strefie łyka, jest wyznaczanie i usuwanie z lasu drzew opanowanych przez tę grupę owadów.
Spośród szkodników wtórnych świerka największym zagrożeniem dla drzewostanów jest zespół gatunków korników, z dominującym kornikiem drukarzem, atakującym w pierwszej kolejności drzewa osłabione. Są to najczęściej drzewa wcześniej zainfekowane przez opieńki, stąd i warunki do gradacyjnych pojawów szkodników wtórnych są w zaopieńczonych górskich świerczynach   w ostatnich latach szczególnie dogodne.

Żerowiska kornika drukarza na świerku

W 2006 roku nadleśnictwa beskidzkie zmuszone zostały do usuwania posuszu kornikowego o rekordowej masie ca 669 tys. m3 drewna. Intensywna walka z kornikiem drukarzem trwać będzie także w 2007 roku. Jak wskazują doświadczenia roku 2006 możliwości skuteczniejszego przeciwdziałania gradacji kornika drukarza komplikować może niższy niż w Lasach Państwowych reżim cięć sanitarnych w lasach  prywatnych.
Odmiennie presja szkodników wtórnych kształtuje się w drzewostanach sosnowych,    w których lokalnie ograniczane muszą być cetyńce, smoliki czy przypłaszczek granatek. W drzewostanach sosnowych utrzymywany jest od lat dobry stan sanitarny lasu, jedynie okresowo obniżany lokalnymi szkodami od wiatru czy śniegu.

Duży wpływ na stan populacji szkodników wtórnych mają czynniki klimatyczne takie jak wysokie temperatury i brak opadów w okresie wegetacyjnym, osłabiające w wyniku suszy fizjologicznej odporność drzew na ataki korników, co w efekcie  sprzyja ich gradacyjnemu namnażaniu się. Tak stało się w latach 2003, 2004 i 2006, kiedy to gwałtownie zwiększyła się masa posuszu wydzielonego przez korniki.

Spośród   owadzich   szkodników   liściożernych   w  okresie  powojennym   głównym
zagrożeniem dla drzewostanów iglastych była i nadal jest brudnica mniszka, choć nie zagraża już na tak dużych obszarach jak po wojnie, kiedy to jej  gradacje obejmowały ponad 50 tys. ha. W drzewostanach sosnowych równie groźne w latach powojennych były osnuje i boreczniki. Ostatnio gatunki te zagrażają tylko lokalnie, sporadycznie zagraża także strzygonia choinówka, poproch cetyniak czy barczatka sosnówka.

Imago osnui gwiaździstej

Samice brudnicy mniszki na pniu sosny

Żerujące gromadnie larwy borecznika sosnowego

Dla górskich drzewostanów świerkowych od roku 1980 zagrożeniem stały się  zasnuje świerkowe. Ich ostatni masowy pojaw miał miejsce w 1998 roku. Od czasu do czasu w starszych uprawach i młodnikach wzrasta zagrożenie ze strony zawodnicy świerkowej oraz zwójek sosnowych.

Od początku lat 90-tych w osłabionych drzewostanach dębowych cyklicznie uaktywniały się szkodniki liściożerne, takie jak zwójka zieloneczka i piędziki. Młode pokolenia lasu rosnące na dużych pożarzyskach z 1992 roku zagrożone były okresowo przez masowe żery choinka szarego, krobika modrzewiowego i brudnicy nieparki. 

Istotnym czynnikiem biotycznym, rzutującym negatywnie na stan upraw i młodników, jest od wielu lat zwierzyna płowa, która poprzez zgryzanie, wydeptywanie i spałowanie drzewek, szczególnie cennych gatunków liściastych i jodły, utrudnia osiąganie celu hodowlanego, jakim jest prawidłowy skład gatunkowy i jakość hodowlana nasadzeń.
W 2005 roku uszkodzonych zostało 7396 ha upraw, w tym w stopniu istotnym 2922 ha, oraz 7835 ha młodników, w tym w stopniu istotnym 3213 ha. W 2006 roku poziom szkód nieznacznie zmniejszył się, uszkodzonych zostało 6921 ha upraw, w tym w stopniu istotnym 2643 ha, oraz 6942 ha młodników, w tym w stopniu istotnym 2780 ha.

4. Monitorowanie stanu zdrowotnego i sanitarnego lasu

Dla okresowej oceny dynamiki zmian w środowisku leśnym prowadzi się na 127 stałych powierzchniach obserwacyjnych (SPO) monitoring zanieczyszczeń przemysłowych oraz monitoring biologiczny wybranych składników ekosystemu leśnego, obrazujących ogólny stan zdrowotny lasu.
Równolegle z monitoringiem technicznym i biologicznym, prowadzony jest całoroczny monitoring stanu zdrowotnego i sanitarnego lasu oraz ocena stanu populacji ważniejszych owadzich szkodników pierwotnych (liściożernych) i szkodników wtórnych (zasiedlających łyko drzew).
Prognozowanie zagrożenia ze strony najgroźniejszych owadzich szkodników liściożernych sosny i świerka, wykonywane jest corocznie poprzez jesienne poszukiwania w ściole zimujących poczwarek i stadiów larwalnych szkodników sosny i świerka, prowadzone na przeszło 14 tysiącach powierzchni próbnych. W 2007 roku wprowadzona zostanie zmiana sposobu jesiennych poszukiwań w drzewostanach sosnowych, co spowoduje zmniejszenie się liczby powierzchni próbnych.
Ze względu na odmienne szczegóły biologii, inaczej monitorowana jest brudnica mniszka, której zagrożenie ocenia się poprzez liczenie samic na pniach drzew. Celem ustalenia kulminacji rójki i momentu przeprowadzenia obserwacji samic prowadzi się odłów samców do pułapek feromonowych w liczbie ca 1700 sztuk. Ocena zagrożenia drzewostanów prowadzona jest na równomiernie rozmieszczonych transektach.

W szkółkach leśnych i na terenach przeznaczonych do zalesienia bada się zapędraczenie gleb poprzez poszukiwanie pędraków w dołach glebowych w liczbie ca 2,5 tys. sztuk. Populację szeliniaków, zagrażającym 1-3 letnim uprawom iglastym, kontroluje się odławiając żerujące chrząszcze do pułapek w liczbie ca 42 tys. sztuk.

Kontrola klasycznych pułapek służących do monitorowania i zwalczania szelinaiaka na uprawie sosnowej

Szeliniak żerujący na pędzie sosny

Monitoring pozostałych szkodników prowadzi się jedynie w sytuacji pojawienia się zagrożenia.
Celem prac prognostycznych jest ocena zagrożenia drzewostanów przez szkodliwe owady i wytypowanie do zabiegu ratowniczego drzewostanów zagrożonych gołożerami, co bez zabiegu ratowniczego prowadziłoby do ich zamierania.

5. Ograniczanie liczebności populacji szkodliwych owadów    

Kontrola pułapek feromonowych na kornika drukarza

Ograniczanie liczebności populacji szkodników wtórnych prowadzi się poprzez; wyznaczanie i usuwanie z lasu drewna opanowanego przez szkodniki owadzie, wykładanie drzew pułapkowych, odłów korników do pułapek feromonowych i niszczenie stadiów larwalnych w wyniku korowania drzew zasiedlonych lub poprzez utylizowanie kory.
Pomocnym sposobem na obniżanie populacji szkodliwych owadów, do poziomu bezpiecznego dla lasu, są prowadzone corocznie działania poprawiające warunki bytowania pożytecznej fauny.

Aktywna ochrona mrówek

W tym celu dokarmia się ptaki, tam gdzie to konieczne grodzi się mrowiska, konserwuje stare i wywiesza nowe budki lęgowe oraz schrony dzienne dla nietoperzy. Warunki egzystencji  pożytecznej fauny -  są to głównie owady drapieżne i pasożytnicze wobec szkodników owadzich, płazy, gady, ptaki i ssaki owadożerne -  poprawia się także przez wysadzanie krzewów jagodowych i miododajnych w remizach ogniskowo-kompleksowej metody ochrony lasu, zakładanych zwykle w drzewostanach sosnowych zagrożonych gradacyjnymi pojawami owadów liściożernych. Temu celowi służy także wysadzanie domieszek biocenotycznych na uprawach w ramach tzw. ognisk biocenotycznych. Kolejnym działaniem wzmagającym bioróżnorodność lasów jest pozostawianie na zrębach „wysp” starodrzewi oraz w drzewostanach drzew ekologicznych   (w tym dziuplastych) aż do ich biologicznej śmierci i rozkładu.
Gradacyjne pojawy szkodników liściożernych ogranicza się różnymi metodami mechanicznymi, biologicznymi, biotechnicznymi i chemicznymi, przy czym metoda chemiczna jest ostatecznością i jest stosowana w sytuacji gdy inne sposoby nie gwarantują skutecznej ochrony przed gołożerami, prowadzącymi w efekcie końcowym do śmierci drzew.

Na podstawie przeprowadzonej prognozy zagrożenia zakwalifikowano do wykonania       i wykonano zabiegi ratownicze aparaturą lotniczą w 2006 roku na następujących powierzchniach:
 442 ha lasu zagrożone defoliacją przez foliofagi dębu (zwójka zieloneczka i miernikowce) – zabiegi ratownicze wykonano zgodnie z prognozą;
 1219 ha lasu zagrożonych defoliacją przez brudnicę mniszkę – zabiegi ratownicze nieznacznie zredukowano do pow. 1083 ha;
 1488 ha lasu zagrożonych defoliacją przez boreczniki sosnowe (w tym wspólnie z mniszką na 702 ha) – ostatecznie powierzchnię zabiegów ratowniczych zredukowano do 980 ha;
 436 ha lasu zagrożonych defoliacją przez osnuję gwiaździstą – zabiegi ratownicze wykonano zgodnie z prognozą.
Ponadto, za pomocą opryskiwaczy naziemnych i pułapek, zwalczano następujące szkodniki:
 Osnuja gwiaździsta - powierzchnia zabiegów wyniosła 3 ha;
 Chrabąszcze (postacie doskonałe) – powierzchnia zabiegów wyniosła 230 ha;
 Przędziorki – powierzchnia zabiegów wyniosła 0,11 ha;
 Smolik znaczony – powierzchnia zabiegów wyniosła 4,30 ha;
 Pędraki chrabąszczowatych, komarnice i rolnice – powierzchnia zabiegów wyniosła    6,03 ha;
 Szeliniaki – powierzchnia zabiegów wyniosła 1750 ha;
 Inne szkodniki (mszyce) – powierzchnia zabiegów wyniosła 7,52 ha;

Samolot AN-2R w akcji ograniczania foliofagów

6. Ograniczanie presji zwierzyny leśnej

W związku z dużymi stanami zwierzyny płowej corocznie planuje się i wykonuje ochronę upraw i młodników poprzez nowe grodzenia, remont starych grodzeń, mechaniczne zabezpieczanie sadzonek, chemiczne zabezpieczanie przed zgryzaniem i spałowaniem za pomocą repelentów oraz pozostawianie do chwili ospałowania tzw. drzew zgryzowych.  Ponadto reguluje się stan pogłowia zwierzyny łownej oraz poprawia stan zagospodarowania łowisk, m.in. utrzymuje się łąki śródleśne, poletka łowieckie i zgryzowe, paśniki i lizawki, zakłada się wodopoje z możliwością wykorzystania ich do celów przeciwpożarowych, tworzy się pasy z drzew i krzewów chętnie zgryzanych przez zwierzynę,  itp..